Chhaya Mathematics- Method of Substitution [Part-B]

WB Board Class 12 Mathematics Integration Solutions – SN Dey

WB Board Class 12 Mathematics – Integration (SN Dey) Solutions

All solutions verified and handwritten-style explanations prepared by The Math Fellow

Explore complete step-by-step solutions of the Integration chapter from the Chhaya Mathematics (SN Dey) book. Each problem is solved carefully — showing every step, formula and reasoning — just as explained in a live classroom. ▣ Learn Math

This collection includes Method of Substitution exercises with algebraic, trigonometric, exponential and logarithmic forms — all neatly formatted and watermark-protected with myqpaper.in for authenticity.

💬 Have a question or alternate method? Share it in the comments below.
The Math Fellow reads every comment and answers common doubts personally.
❤️ If this helped, share it with your classmates — your support motivates more uploads like this.

Integration — Method of Substitution



2-Marks Set

1. \( \displaystyle \int \frac{dx}{4x^{2}+9} \)

\(4x^{2}+9 = 4\left(x^{2}+\left(\tfrac{3}{2}\right)^{2}\right)\)

\(I = \displaystyle \int \frac{dx}{4x^{2}+9} = \frac{1}{4}\int \frac{dx}{x^{2}+\left(\tfrac{3}{2}\right)^{2}}\)

\(I = \frac{1}{4}\cdot\frac{2}{3}\tan^{-1}\frac{2x}{3} + C\)


\(\displaystyle \frac{1}{6}\tan^{-1}\frac{2x}{3} + C\)

2. \( \displaystyle \int \frac{dx}{2x^{2}-5} \)

\(I = \displaystyle \int \frac{dx}{2x^{2}-5} = \frac{1}{2}\int \frac{dx}{x^{2}-\left(\sqrt{\tfrac{5}{2}}\right)^{2}}\)

\(I = \frac{1}{4\sqrt{\tfrac{5}{2}}} \log\Big|\frac{x-\sqrt{\tfrac{5}{2}}}{x+\sqrt{\tfrac{5}{2}}}\Big| + C\)

\(= \frac{1}{2\sqrt{10}} \log\Big|\frac{\sqrt{2}x-\sqrt{5}}{\sqrt{2}x+\sqrt{5}}\Big| + C\)


\(\displaystyle \frac{1}{2\sqrt{10}}
\log\Big|\frac{\sqrt{2}x-\sqrt{5}}{\sqrt{2}x+\sqrt{5}}\Big| + C\)

3. \( \displaystyle \int \frac{dx}{16-25x^{2}} \)

\(16-25x^{2}=4^{2}-(5x)^{2}.\)

\(I = \frac{1}{2\cdot4\cdot5} \log\Big|\frac{4+5x}{4-5x}\Big| + C\)


\(\displaystyle \frac{1}{40}
\log\Big|\frac{4+5x}{4-5x}\Big| + C\)

6. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{x}(4x-49)} \)

Put \( t=\sqrt{x}\Rightarrow x=t^{2},\;dx=2t\,dt. \)

\(I = \displaystyle \int \frac{2t\,dt}{t(4t^{2}-49)} = 2\int\frac{dt}{4t^{2}-49} = \frac{1}{2}\int\frac{dt}{t^{2}-\left(\tfrac{7}{2}\right)^{2}}\)

\(I = \frac{1}{4\cdot \tfrac{7}{2}} \log\Big|\frac{t-\tfrac{7}{2}}{t+\tfrac{7}{2}}\Big|+C = \frac{1}{14}\log\Big|\frac{2t-7}{2t+7}\Big|+C\)


\(\displaystyle \frac{1}{14}
\log\Big|\frac{2\sqrt{x}-7}{2\sqrt{x}+7}\Big| + C\)

7. \( \displaystyle \int \frac{dx}{x\sqrt{x+1}} \)

Put \( t=\sqrt{x+1}\Rightarrow x=t^{2}-1,\;dx=2t\,dt. \)

\(I = \displaystyle \int \frac{2t\,dt}{(t^{2}-1)t} = 2\int\frac{dt}{t^{2}-1}\)

\(\displaystyle \frac{2}{t^{2}-1} = \frac{1}{t-1}-\frac{1}{t+1}.\)

\(I = \int\Big(\frac{1}{t-1}-\frac{1}{t+1}\Big)\,dt = \log|t-1|-\log|t+1|+C\)


\(\displaystyle \log\Big|\frac{\sqrt{x+1}-1}{\sqrt{x+1}+1}\Big| + C\)

8. \( \displaystyle \int \frac{dx}{e^{x}+e^{-x}} \)  [NCERT]

\(I = \displaystyle \int \frac{dx}{e^{x}+e^{-x}} = \int \frac{e^{x}\,dx}{e^{2x}+1}.\)

Put \( t=e^{x}\Rightarrow dt=e^{x}\,dx. \)

\(I = \displaystyle \int \frac{dt}{t^{2}+1} = \tan^{-1}t + C\)


\(\displaystyle \tan^{-1}(e^{x}) + C\)

9. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{x}+x\sqrt{x}} \)

Denominator \(=\sqrt{x}(1+x).\) Put \( t=\sqrt{x}\Rightarrow x=t^{2},\;dx=2t\,dt. \)

\(I = \displaystyle \int \frac{2t\,dt}{t(1+t^{2})} = 2\int\frac{dt}{1+t^{2}}\)

\(I = 2\tan^{-1}t + C\)


\(\displaystyle 2\tan^{-1}(\sqrt{x}) + C\)

10. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{16x^{2}+25}} \)

Put \( u = 4x \Rightarrow du = 4\,dx,; dx = \dfrac{du}{4}. \)

\(I = \displaystyle \frac{1}{4}\int \frac{du}{\sqrt{u^{2}+25}}\)

\(I = \frac{1}{4} \log\big|u+\sqrt{u^{2}+25}\big|+C\)


\(\displaystyle \frac{1}{4}
\log\big|4x+\sqrt{16x^{2}+25}\big|+C\)

11. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{3x^{2}-5}} \)

Put \( u=\sqrt{3}x \Rightarrow du=\sqrt{3}\,dx,;dx=\dfrac{du}{\sqrt{3}}. \)

\(I = \displaystyle \frac{1}{\sqrt{3}} \int \frac{du}{\sqrt{u^{2}-5}}\)

\(I = \frac{1}{\sqrt{3}} \log\big|u+\sqrt{u^{2}-5}\big|+C\)


\(\displaystyle \frac{1}{\sqrt{3}}
\log\big(\sqrt{3}x+\sqrt{3x^{2}-5}\big)+C\)

12. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{49-9x^{2}}} \)

Put \( u=3x \Rightarrow du=3\,dx,;dx=\dfrac{du}{3}. \)

\(I = \displaystyle \frac{1}{3} \int \frac{du}{\sqrt{49-u^{2}}}\)

\(I = \frac{1}{3}\sin^{-1}\frac{u}{7}+C\)


\(\displaystyle \frac{1}{3}\sin^{-1}\frac{3x}{7}+C\)

13. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x + x(\log x)^{2}} \)

\(\displaystyle I = \int \dfrac{dx}{xbig(1+(\log x)^{2}\big)}\)

Put \(t=\log x,\; dt=\dfrac{dx}{x}.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{1+t^{2}}\)

\(I = \tan^{-1} t + C\)


\(\tan^{-1}(\log x) + C\)

14. \( \displaystyle \int \dfrac{e^{x}\,dx}{\sqrt{e^{2x}-a^{2}}} \)

Put \(u=e^{x},; du=e^{x}dx.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{du}{\sqrt{u^{2}-a^{2}}}\)

\(I = \log\big|u+\sqrt{u^{2}-a^{2}}\big| + C\)


\(\log\big|e^{x}+\sqrt{e^{2x}-a^{2}}\big| + C\)

15. \( \displaystyle \int \dfrac{\cos x\,dx}{8+\cos^{2}x} \)

Put \(t=\sin x,; dt=\cos x\,dx.\)

\(8+\cos^{2}x = 8 + (1-\sin^{2}x) = 9-t^{2}.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{9-t^{2}}\)

\(I = \dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{3+t}{3-t}\right|+C\)


\(\dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{3+\sin x}{3-\sin x}\right|+C\)

16. \( \displaystyle \int \dfrac{d(x^{2}-1)}{x\sqrt{2-x^{2}}} \)

\(d(x^{2}-1)=2x\,dx \Rightarrow I = \displaystyle \int \dfrac{2x\,dx}{x\sqrt{2-x^{2}}} = 2\int \dfrac{dx}{\sqrt{2-x^{2}}}.\)

Put \(u=\dfrac{x}{\sqrt{2}},; dx=\sqrt{2}\,du.\)

\(I = 2\sqrt{2}\int \dfrac{du}{\sqrt{2(1-u^{2})}} = 2\int \dfrac{du}{\sqrt{1-u^{2}}} = 2\sin^{-1}u + C.\)


\(2\sin^{-1}\left(\dfrac{x}{\sqrt{2}}\right) + C\)

17. \( \displaystyle \int \dfrac{x^{2}+\sin^{2}x}{1+x^{2}}\sec^{2}x\,dx \)

\(\dfrac{x^{2}+\sin^{2}x}{1+x^{2}} = 1-\dfrac{\cos^{2}x}{1+x^{2}}.\)

\(I = \displaystyle \int \sec^{2}x\,dx – \int \dfrac{\sec^{2}xcos^{2}x}{1+x^{2}}\,dx\)

\(I = \int \sec^{2}x\,dx – \int \dfrac{dx}{1+x^{2}}\)

\(I = \tan x – \tan^{-1}x + C\)


\(\tan x – \tan^{-1}x + C\)

18. \( \displaystyle \int \dfrac{d(\log x)}{x+1} \)

\(d(\log x)=\dfrac{dx}{x} \Rightarrow I = \displaystyle \int \dfrac{dx}{x(x+1)}.\)

\(\dfrac{1}{x(x+1)}=\dfrac{1}{x}-\dfrac{1}{x+1}.\)

\(I = \log|x|-\log|x+1|+C.\)


\(\log\left|\dfrac{x}{x+1}\right|+C\)

19. \( \displaystyle \int \dfrac{1+2x^{2}}{x^{2}(1+x^{2})}\,dx \)

\(\displaystyle \dfrac{1+2x^{2}}{x^{2}(1+x^{2})} = \dfrac{1}{x^{2}} + \dfrac{1}{1+x^{2}}.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{dx}{x^{2}} + \int \dfrac{dx}{1+x^{2}}\)

\(I = -\dfrac{1}{x} + \tan^{-1}x + C\)


\(-\dfrac{1}{x} + \tan^{-1}x + C\)

20. \( \displaystyle \int \dfrac{\cos x\,dx}{\sqrt{\cos2x}} \)

Put \(t=\sin x,; dt=\cos x\,dx.\)

\(\cos2x = 1-2\sin^{2}x = 1-2t^{2}.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{\sqrt{1-2t^{2}}}.\)

Put \(u=\sqrt{2}\,t,; du=\sqrt{2}\,dt.\)

\(I = \dfrac{1}{\sqrt{2}}\int \dfrac{du}{\sqrt{1-u^{2}}} = \dfrac{1}{\sqrt{2}}\sin^{-1}u + C.\)


\(\dfrac{1}{\sqrt{2}}\sin^{-1}\big(\sqrt{2}\sin xbig) + C\)

21. \( \displaystyle \int \dfrac{\sin x\,dx}{\cos2x} \)

Put \(t=\cos x,; dt=-\sin x\,dx.\)

\(\cos2x = 2\cos^{2}x-1 = 2t^{2}-1.\)

\(I = -\displaystyle \int \dfrac{dt}{2t^{2}-1} = \int \dfrac{dt}{1-2t^{2}}.\)

Put \(u=\sqrt{2}\,t,; du=\sqrt{2}\,dt.\)

\(I = \dfrac{1}{\sqrt{2}}\int \dfrac{du}{1-u^{2}} = \dfrac{1}{2\sqrt{2}} \log\left|\dfrac{1+u}{1-u}\right| + C.\)


\(\dfrac{1}{2\sqrt{2}}
\log\left|\dfrac{1+\sqrt{2}\cos x}{1-\sqrt{2}\cos x}\right|
+ C\)

22. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{1-x^{2}}\left(1+(\sin^{-1}x)^{2}\right)} \)

Put \(t=\sin^{-1}x,\; dt=\dfrac{dx}{\sqrt{1-x^{2}}}.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{1+t^{2}} = \tan^{-1}t + C.\)


\(\tan^{-1}\left(\sin^{-1}x\right) + C\)

23. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x\sqrt{4-(\log x)^{2}}} \)

Put \(t=\log x,\; dt=\dfrac{dx}{x}.\)

\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{\sqrt{4-t^{2}}} = \sin^{-1}\left(\dfrac{t}{2}\right)+C.\)


\(\sin^{-1}\left(\dfrac{\log x}{2}\right)+C\)

24. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x^{2}-2ax} \)

\(x^{2}-2ax = (x-a)^{2}-a^{2}.\)

\(\displaystyle I = \int \dfrac{dx}{(x-a)^{2}-a^{2}} = \int \dfrac{dx}{a^{2}\left[\left(\dfrac{x-a}{a}\right)^{2}-1\right]}.\)

Put \( t = \dfrac{x-a}{a} \Rightarrow dx = a\,dt. \)

\(\displaystyle I = \dfrac{1}{a}\int \dfrac{dt}{t^{2}-1} = \dfrac{1}{a}\cdot\dfrac{1}{2}\ln\left|\dfrac{t-1}{t+1}\right|+C.\)

\(t-1 = \dfrac{x-a}{a}-1=\dfrac{x-2a}{a},\quad t+1 = \dfrac{x-a}{a}+1=\dfrac{x}{a}.\)


\(\displaystyle I
= \dfrac{1}{2a}\ln\left|\dfrac{x-2a}{x}\right|+C\)

25. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{2ax-x^{2}} \)

\(2ax-x^{2} = a^{2}-(x-a)^{2}.\)

\(\displaystyle I = \int \dfrac{dx}{a^{2}-(x-a)^{2}} = \int \dfrac{dx}{a^{2}\left[1-\left(\dfrac{x-a}{a}\right)^{2}\right]}.\)

Put \( t = \dfrac{x-a}{a} \Rightarrow dx = a\,dt. \)

\(\displaystyle I = \dfrac{1}{a}\int \dfrac{dt}{1-t^{2}} = \dfrac{1}{a}\cdot\dfrac{1}{2} \ln\left|\dfrac{1+t}{1-t}\right|+C.\)

\(1+t = 1+\dfrac{x-a}{a}=\dfrac{x}{a},\quad 1-t = 1-\dfrac{x-a}{a}=\dfrac{2a-x}{a}.\)


\(\displaystyle I
= \dfrac{1}{2a}\ln\left|\dfrac{x}{2a-x}\right|+C\)


Leave a Comment