WB Board Class 12 Mathematics – Integration (SN Dey) Solutions
All solutions verified and handwritten-style explanations prepared by The Math Fellow
Explore complete step-by-step solutions of the Integration chapter from the Chhaya Mathematics (SN Dey) book. Each problem is solved carefully — showing every step, formula and reasoning — just as explained in a live classroom. ▣ Learn Math
This collection includes Method of Substitution exercises with algebraic, trigonometric, exponential and logarithmic forms — all neatly formatted and watermark-protected with myqpaper.in for authenticity.
Integration — Method of Substitution
2-Marks Set
1. \( \displaystyle \int \frac{dx}{4x^{2}+9} \)
\(4x^{2}+9 = 4\left(x^{2}+\left(\tfrac{3}{2}\right)^{2}\right)\)
\(I = \displaystyle \int \frac{dx}{4x^{2}+9} = \frac{1}{4}\int \frac{dx}{x^{2}+\left(\tfrac{3}{2}\right)^{2}}\)
\(I = \frac{1}{4}\cdot\frac{2}{3}\tan^{-1}\frac{2x}{3} + C\)
\(\displaystyle \frac{1}{6}\tan^{-1}\frac{2x}{3} + C\)
2. \( \displaystyle \int \frac{dx}{2x^{2}-5} \)
\(I = \displaystyle \int \frac{dx}{2x^{2}-5} = \frac{1}{2}\int \frac{dx}{x^{2}-\left(\sqrt{\tfrac{5}{2}}\right)^{2}}\)
\(I = \frac{1}{4\sqrt{\tfrac{5}{2}}} \log\Big|\frac{x-\sqrt{\tfrac{5}{2}}}{x+\sqrt{\tfrac{5}{2}}}\Big| + C\)
\(= \frac{1}{2\sqrt{10}} \log\Big|\frac{\sqrt{2}x-\sqrt{5}}{\sqrt{2}x+\sqrt{5}}\Big| + C\)
\(\displaystyle \frac{1}{2\sqrt{10}}
\log\Big|\frac{\sqrt{2}x-\sqrt{5}}{\sqrt{2}x+\sqrt{5}}\Big| + C\)
3. \( \displaystyle \int \frac{dx}{16-25x^{2}} \)
\(16-25x^{2}=4^{2}-(5x)^{2}.\)
\(I = \frac{1}{2\cdot4\cdot5} \log\Big|\frac{4+5x}{4-5x}\Big| + C\)
\(\displaystyle \frac{1}{40}
\log\Big|\frac{4+5x}{4-5x}\Big| + C\)
6. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{x}(4x-49)} \)
Put \( t=\sqrt{x}\Rightarrow x=t^{2},\;dx=2t\,dt. \)
\(I = \displaystyle \int \frac{2t\,dt}{t(4t^{2}-49)} = 2\int\frac{dt}{4t^{2}-49} = \frac{1}{2}\int\frac{dt}{t^{2}-\left(\tfrac{7}{2}\right)^{2}}\)
\(I = \frac{1}{4\cdot \tfrac{7}{2}} \log\Big|\frac{t-\tfrac{7}{2}}{t+\tfrac{7}{2}}\Big|+C = \frac{1}{14}\log\Big|\frac{2t-7}{2t+7}\Big|+C\)
\(\displaystyle \frac{1}{14}
\log\Big|\frac{2\sqrt{x}-7}{2\sqrt{x}+7}\Big| + C\)
7. \( \displaystyle \int \frac{dx}{x\sqrt{x+1}} \)
Put \( t=\sqrt{x+1}\Rightarrow x=t^{2}-1,\;dx=2t\,dt. \)
\(I = \displaystyle \int \frac{2t\,dt}{(t^{2}-1)t} = 2\int\frac{dt}{t^{2}-1}\)
\(\displaystyle \frac{2}{t^{2}-1} = \frac{1}{t-1}-\frac{1}{t+1}.\)
\(I = \int\Big(\frac{1}{t-1}-\frac{1}{t+1}\Big)\,dt = \log|t-1|-\log|t+1|+C\)
\(\displaystyle \log\Big|\frac{\sqrt{x+1}-1}{\sqrt{x+1}+1}\Big| + C\)
8. \( \displaystyle \int \frac{dx}{e^{x}+e^{-x}} \) [NCERT]
\(I = \displaystyle \int \frac{dx}{e^{x}+e^{-x}} = \int \frac{e^{x}\,dx}{e^{2x}+1}.\)
Put \( t=e^{x}\Rightarrow dt=e^{x}\,dx. \)
\(I = \displaystyle \int \frac{dt}{t^{2}+1} = \tan^{-1}t + C\)
\(\displaystyle \tan^{-1}(e^{x}) + C\)
9. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{x}+x\sqrt{x}} \)
Denominator \(=\sqrt{x}(1+x).\) Put \( t=\sqrt{x}\Rightarrow x=t^{2},\;dx=2t\,dt. \)
\(I = \displaystyle \int \frac{2t\,dt}{t(1+t^{2})} = 2\int\frac{dt}{1+t^{2}}\)
\(I = 2\tan^{-1}t + C\)
\(\displaystyle 2\tan^{-1}(\sqrt{x}) + C\)
10. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{16x^{2}+25}} \)
Put \( u = 4x \Rightarrow du = 4\,dx,; dx = \dfrac{du}{4}. \)
\(I = \displaystyle \frac{1}{4}\int \frac{du}{\sqrt{u^{2}+25}}\)
\(I = \frac{1}{4} \log\big|u+\sqrt{u^{2}+25}\big|+C\)
\(\displaystyle \frac{1}{4}
\log\big|4x+\sqrt{16x^{2}+25}\big|+C\)
11. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{3x^{2}-5}} \)
Put \( u=\sqrt{3}x \Rightarrow du=\sqrt{3}\,dx,;dx=\dfrac{du}{\sqrt{3}}. \)
\(I = \displaystyle \frac{1}{\sqrt{3}} \int \frac{du}{\sqrt{u^{2}-5}}\)
\(I = \frac{1}{\sqrt{3}} \log\big|u+\sqrt{u^{2}-5}\big|+C\)
\(\displaystyle \frac{1}{\sqrt{3}}
\log\big(\sqrt{3}x+\sqrt{3x^{2}-5}\big)+C\)
12. \( \displaystyle \int \frac{dx}{\sqrt{49-9x^{2}}} \)
Put \( u=3x \Rightarrow du=3\,dx,;dx=\dfrac{du}{3}. \)
\(I = \displaystyle \frac{1}{3} \int \frac{du}{\sqrt{49-u^{2}}}\)
\(I = \frac{1}{3}\sin^{-1}\frac{u}{7}+C\)
\(\displaystyle \frac{1}{3}\sin^{-1}\frac{3x}{7}+C\)
13. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x + x(\log x)^{2}} \)
\(\displaystyle I = \int \dfrac{dx}{xbig(1+(\log x)^{2}\big)}\)
Put \(t=\log x,\; dt=\dfrac{dx}{x}.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{1+t^{2}}\)
\(I = \tan^{-1} t + C\)
\(\tan^{-1}(\log x) + C\)
14. \( \displaystyle \int \dfrac{e^{x}\,dx}{\sqrt{e^{2x}-a^{2}}} \)
Put \(u=e^{x},; du=e^{x}dx.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{du}{\sqrt{u^{2}-a^{2}}}\)
\(I = \log\big|u+\sqrt{u^{2}-a^{2}}\big| + C\)
\(\log\big|e^{x}+\sqrt{e^{2x}-a^{2}}\big| + C\)
15. \( \displaystyle \int \dfrac{\cos x\,dx}{8+\cos^{2}x} \)
Put \(t=\sin x,; dt=\cos x\,dx.\)
\(8+\cos^{2}x = 8 + (1-\sin^{2}x) = 9-t^{2}.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{9-t^{2}}\)
\(I = \dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{3+t}{3-t}\right|+C\)
\(\dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{3+\sin x}{3-\sin x}\right|+C\)
16. \( \displaystyle \int \dfrac{d(x^{2}-1)}{x\sqrt{2-x^{2}}} \)
\(d(x^{2}-1)=2x\,dx \Rightarrow I = \displaystyle \int \dfrac{2x\,dx}{x\sqrt{2-x^{2}}} = 2\int \dfrac{dx}{\sqrt{2-x^{2}}}.\)
Put \(u=\dfrac{x}{\sqrt{2}},; dx=\sqrt{2}\,du.\)
\(I = 2\sqrt{2}\int \dfrac{du}{\sqrt{2(1-u^{2})}} = 2\int \dfrac{du}{\sqrt{1-u^{2}}} = 2\sin^{-1}u + C.\)
\(2\sin^{-1}\left(\dfrac{x}{\sqrt{2}}\right) + C\)
17. \( \displaystyle \int \dfrac{x^{2}+\sin^{2}x}{1+x^{2}}\sec^{2}x\,dx \)
\(\dfrac{x^{2}+\sin^{2}x}{1+x^{2}} = 1-\dfrac{\cos^{2}x}{1+x^{2}}.\)
\(I = \displaystyle \int \sec^{2}x\,dx – \int \dfrac{\sec^{2}xcos^{2}x}{1+x^{2}}\,dx\)
\(I = \int \sec^{2}x\,dx – \int \dfrac{dx}{1+x^{2}}\)
\(I = \tan x – \tan^{-1}x + C\)
\(\tan x – \tan^{-1}x + C\)
18. \( \displaystyle \int \dfrac{d(\log x)}{x+1} \)
\(d(\log x)=\dfrac{dx}{x} \Rightarrow I = \displaystyle \int \dfrac{dx}{x(x+1)}.\)
\(\dfrac{1}{x(x+1)}=\dfrac{1}{x}-\dfrac{1}{x+1}.\)
\(I = \log|x|-\log|x+1|+C.\)
\(\log\left|\dfrac{x}{x+1}\right|+C\)
19. \( \displaystyle \int \dfrac{1+2x^{2}}{x^{2}(1+x^{2})}\,dx \)
\(\displaystyle \dfrac{1+2x^{2}}{x^{2}(1+x^{2})} = \dfrac{1}{x^{2}} + \dfrac{1}{1+x^{2}}.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dx}{x^{2}} + \int \dfrac{dx}{1+x^{2}}\)
\(I = -\dfrac{1}{x} + \tan^{-1}x + C\)
\(-\dfrac{1}{x} + \tan^{-1}x + C\)
20. \( \displaystyle \int \dfrac{\cos x\,dx}{\sqrt{\cos2x}} \)
Put \(t=\sin x,; dt=\cos x\,dx.\)
\(\cos2x = 1-2\sin^{2}x = 1-2t^{2}.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{\sqrt{1-2t^{2}}}.\)
Put \(u=\sqrt{2}\,t,; du=\sqrt{2}\,dt.\)
\(I = \dfrac{1}{\sqrt{2}}\int \dfrac{du}{\sqrt{1-u^{2}}} = \dfrac{1}{\sqrt{2}}\sin^{-1}u + C.\)
\(\dfrac{1}{\sqrt{2}}\sin^{-1}\big(\sqrt{2}\sin xbig) + C\)
21. \( \displaystyle \int \dfrac{\sin x\,dx}{\cos2x} \)
Put \(t=\cos x,; dt=-\sin x\,dx.\)
\(\cos2x = 2\cos^{2}x-1 = 2t^{2}-1.\)
\(I = -\displaystyle \int \dfrac{dt}{2t^{2}-1} = \int \dfrac{dt}{1-2t^{2}}.\)
Put \(u=\sqrt{2}\,t,; du=\sqrt{2}\,dt.\)
\(I = \dfrac{1}{\sqrt{2}}\int \dfrac{du}{1-u^{2}} = \dfrac{1}{2\sqrt{2}} \log\left|\dfrac{1+u}{1-u}\right| + C.\)
\(\dfrac{1}{2\sqrt{2}}
\log\left|\dfrac{1+\sqrt{2}\cos x}{1-\sqrt{2}\cos x}\right|
+ C\)
22. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{1-x^{2}}\left(1+(\sin^{-1}x)^{2}\right)} \)
Put \(t=\sin^{-1}x,\; dt=\dfrac{dx}{\sqrt{1-x^{2}}}.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{1+t^{2}} = \tan^{-1}t + C.\)
\(\tan^{-1}\left(\sin^{-1}x\right) + C\)
23. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x\sqrt{4-(\log x)^{2}}} \)
Put \(t=\log x,\; dt=\dfrac{dx}{x}.\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dt}{\sqrt{4-t^{2}}} = \sin^{-1}\left(\dfrac{t}{2}\right)+C.\)
\(\sin^{-1}\left(\dfrac{\log x}{2}\right)+C\)
24. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x^{2}-2ax} \)
\(x^{2}-2ax = (x-a)^{2}-a^{2}.\)
\(\displaystyle I = \int \dfrac{dx}{(x-a)^{2}-a^{2}} = \int \dfrac{dx}{a^{2}\left[\left(\dfrac{x-a}{a}\right)^{2}-1\right]}.\)
Put \( t = \dfrac{x-a}{a} \Rightarrow dx = a\,dt. \)
\(\displaystyle I = \dfrac{1}{a}\int \dfrac{dt}{t^{2}-1} = \dfrac{1}{a}\cdot\dfrac{1}{2}\ln\left|\dfrac{t-1}{t+1}\right|+C.\)
\(t-1 = \dfrac{x-a}{a}-1=\dfrac{x-2a}{a},\quad t+1 = \dfrac{x-a}{a}+1=\dfrac{x}{a}.\)
\(\displaystyle I
= \dfrac{1}{2a}\ln\left|\dfrac{x-2a}{x}\right|+C\)
25. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{2ax-x^{2}} \)
\(2ax-x^{2} = a^{2}-(x-a)^{2}.\)
\(\displaystyle I = \int \dfrac{dx}{a^{2}-(x-a)^{2}} = \int \dfrac{dx}{a^{2}\left[1-\left(\dfrac{x-a}{a}\right)^{2}\right]}.\)
Put \( t = \dfrac{x-a}{a} \Rightarrow dx = a\,dt. \)
\(\displaystyle I = \dfrac{1}{a}\int \dfrac{dt}{1-t^{2}} = \dfrac{1}{a}\cdot\dfrac{1}{2} \ln\left|\dfrac{1+t}{1-t}\right|+C.\)
\(1+t = 1+\dfrac{x-a}{a}=\dfrac{x}{a},\quad 1-t = 1-\dfrac{x-a}{a}=\dfrac{2a-x}{a}.\)
\(\displaystyle I
= \dfrac{1}{2a}\ln\left|\dfrac{x}{2a-x}\right|+C\)
4-Marks Set
1. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{x^{2}-ax}} \)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{x^{2}-ax}}\)
\(x^{2}-ax = x(x-a).\)
\(I = \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{x(x-a)}}\)
Put \( x = t^{2} \Rightarrow dx = 2t\,dt. \)
\(I = 2\displaystyle \int \dfrac{dt}{\sqrt{t^{2}-a}}\)
\(= 2\log\left|t+\sqrt{t^{2}-a}\right|+C\)
\(= 2\log\left|\sqrt{x}+\sqrt{x-a}\right|+C\)
\(\displaystyle I
= 2\log\left|\sqrt{x}+\sqrt{x-a}\right|+C\)
1. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x^{2}-ax} \)
\(x^{2}-ax=\left(x-\dfrac{a}{2}\right)^{2}-\dfrac{a^{2}}{4}.\)
2. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{2x-x^{2}}} \)
\(2x-x^{2}=-(x^{2}-2x) =-(x^{2}-2x+1-1)=1-(x-1)^{2}.\)
Put \(t=x-1,;dt=dx.\)
\(I=\displaystyle\int \dfrac{dt}{\sqrt{1-t^{2}}} =\sin^{-1}t+C=\sin^{-1}(x-1)+C.\)
\(\sin^{-1}(x-1)+C\)
3. \( \displaystyle \int \dfrac{\sec^{2}x\,dx}{\sqrt{5-\sec^{2}x}} \)
\(5-\sec^{2}x=5-(1+\tan^{2}x) =4-\tan^{2}x.\)
Put \(t=\tan x,;dt=\sec^{2}x\,dx.\)
\(I=\displaystyle\int \dfrac{dt}{\sqrt{4-t^{2}}} =\sin^{-1}\left(\frac{t}{2}\right)+C =\sin^{-1}\left(\frac{\tan x}{2}\right)+C.\)
\(\sin^{-1}\left(\dfrac{\tan x}{2}\right)+C\)
4. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x^{2}+4x+8} \)
\(x^{2}+4x+8=x^{2}+4x+4+4 =(x+2)^{2}+4.\)
Put \(t=x+2,;dt=dx.\)
\(I=\displaystyle\int \dfrac{dt}{t^{2}+4} =\frac{1}{2}\tan^{-1}\left(\frac{t}{2}\right)+C.\)
\(\dfrac{1}{2}\tan^{-1}\left(\dfrac{x+2}{2}\right)+C\)
5. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{6x^{2}+7x+2} \)
\(6x^{2}+7x+2=(3x+2)(2x+1).\)
\(\displaystyle \frac{1}{6x^{2}+7x+2} =-\frac{3}{3x+2}+\frac{2}{2x+1}.\)
\(I=-\int\frac{3\,dx}{3x+2}+\int\frac{2\,dx}{2x+1} =-\log|3x+2|+\log|2x+1|+C.\)
\(\log\left|\dfrac{2x+1}{3x+2}\right|+C\)
6. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{1+x-x^{2}} \)
\(1+x-x^{2}=-(x^{2}-x-1).\)
\(x^{2}-x-1=\left(x-\tfrac12\right)^{2} -\left(\tfrac{\sqrt5}{2}\right)^{2}.\)
\(\Rightarrow 1+x-x^{2} =-\Big[(x-\tfrac12)^{2}-\big(\tfrac{\sqrt5}{2}\big)^{2}\Big].\)
\(I=-\displaystyle\int \dfrac{dx}{(x-\tfrac12)^{2}-\big(\tfrac{\sqrt5}{2}\big)^{2}} =\frac{1}{\sqrt5} \log\left|\frac{x-\tfrac12+\tfrac{\sqrt5}{2}} {x-\tfrac12-\tfrac{\sqrt5}{2}}\right|+C.\)
\(\dfrac{1}{\sqrt5}
\log\left|\dfrac{x-\tfrac12+\tfrac{\sqrt5}{2}}
{x-\tfrac12-\tfrac{\sqrt5}{2}}\right|+C\)
7(i). \( \displaystyle \int \dfrac{x\,dx}{4x^{4}+4x^{2}+5} \)
Put \(t=2x^{2}+1\Rightarrow dt=4x\,dx,;x\,dx=\dfrac{dt}{4}.\)
\(4x^{4}+4x^{2}+5=(2x^{2}+1)^{2}+4=t^{2}+4.\)
\(I=\dfrac{1}{4}\displaystyle\int \dfrac{dt}{t^{2}+4} =\dfrac{1}{8}\tan^{-1}\left(\frac{t}{2}\right)+C.\)
\(\dfrac{1}{8}\tan^{-1}\left(\dfrac{2x^{2}+1}{2}\right)+C\)
7(ii). \( \displaystyle \int \dfrac{x\,dx}{x^{4}-x^{2}+1} \)
Put \(t=x^{2}-\tfrac12\Rightarrow dt=2x\,dx,;x\,dx=\dfrac{dt}{2}.\)
\(x^{4}-x^{2}+1=t^{2}+\dfrac{3}{4} =t^{2}+\left(\tfrac{\sqrt3}{2}\right)^{2}.\)
\(I=\dfrac{1}{2}\int\dfrac{dt}{t^{2}+(\tfrac{\sqrt3}{2})^{2}} =\dfrac{1}{\sqrt3}\tan^{-1}\left(\dfrac{2t}{\sqrt3}\right)+C.\)
\(\dfrac{1}{\sqrt3}
\tan^{-1}\left(\dfrac{2x^{2}-1}{\sqrt3}\right)+C\)
8. \( \displaystyle \int \dfrac{e^{x}\,dx}{5-4e^{x}-e^{2x}} \)
Put \(t=e^{x},;dt=e^{x}dx.\)
\(5-4t-t^{2}=-(t^{2}+4t-5)=-(t-1)(t+5).\)
\(\displaystyle -\frac{1}{(t-1)(t+5)} =-\frac{1}{6}\cdot\frac{1}{t-1} +\frac{1}{6}\cdot\frac{1}{t+5}.\)
\(I=\dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{t+5}{t-1}\right|+C =\dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{e^{x}+5}{e^{x}-1}\right|+C.\)
\(\dfrac{1}{6}\log\left|\dfrac{e^{x}+5}{e^{x}-1}\right|+C\)
9. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x\sqrt{1+x^{3}}} \)
Put \(t=\sqrt{1+x^{3}}\Rightarrow t^{2}=1+x^{3}.\)
\(2t\,dt=3x^{2}dx\Rightarrow dx=\dfrac{2t}{3x^{2}}dt.\)
\(I=\displaystyle\int \dfrac{1}{x,t}\cdot\dfrac{2t}{3x^{2}}dt =\dfrac{2}{3}\int \dfrac{dt}{x^{3}} =\dfrac{2}{3}\int \dfrac{dt}{t^{2}-1}.\)
\(\displaystyle I=\dfrac{1}{3} \log\left|\dfrac{t-1}{t+1}\right|+C =\dfrac{1}{3}\log\left|\dfrac{\sqrt{1+x^{3}}-1} {\sqrt{1+x^{3}}+1}\right|+C.\)
\(\dfrac{1}{3}\log\left|\dfrac{\sqrt{1+x^{3}}-1}
{\sqrt{1+x^{3}}+1}\right|+C\)
10. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{x[(\log x)^{2}-6\log x+5]} \)
Put \(t=\log x,\;dt=\dfrac{dx}{x}.\)
\(t^{2}-6t+5=(t-1)(t-5).\)
\(\displaystyle \frac{1}{(t-1)(t-5)} =-\frac{1}{4}\cdot\frac{1}{t-1} +\frac{1}{4}\cdot\frac{1}{t-5}.\)
\(I=\dfrac{1}{4} \log\left|\dfrac{t-5}{t-1}\right|+C =\dfrac{1}{4} \log\left|\dfrac{\log x-5}{\log x-1}\right|+C.\)
\(\dfrac{1}{4}
\log\left|\dfrac{\log x-5}{\log x-1}\right|+C\)
11. \( \displaystyle \int \dfrac{(2x+2)\,dx}{x^{2}-3x+2} \) or \( \displaystyle \int \dfrac{(x+2)\,dx}{x^{2}-3x+2} \)
\(x^{2}-3x+2=(x-1)(x-2).\)
\(\displaystyle \frac{x+2}{x^{2}-3x+2} =\frac{-3}{x-1}+\frac{4}{x-2}.\)
\(I=-3\log|x-1|+4\log|x-2|+C.\)
\(-3\log|x-1|+4\log|x-2|+C\)
12. \( \displaystyle \int \dfrac{(x+2)\,dx}{2x^{2}+6x+5} \)
Write \(x+2=\tfrac12(2x+3)+\tfrac12.\)
\(I=\dfrac12\int\dfrac{2x+3}{2x^{2}+6x+5}dx +\dfrac12\int\dfrac{dx}{2x^{2}+6x+5}.\)
First part \(=\dfrac14\log(2x^{2}+6x+5).\)
\(2x^{2}+6x+5 =2\left[x^{2}+3x+\tfrac{9}{4}\right]-\tfrac{9}{2}+5 =2\Big(x+\tfrac32\Big)^{2}+\tfrac12.\)
\(\displaystyle \int\dfrac{dx}{2x^{2}+6x+5} =\tan^{-1}(2x+3).\)
\(I=\dfrac14\log(2x^{2}+6x+5)+\dfrac12\tan^{-1}(2x+3)+C.\)
\(\dfrac14\log(2x^{2}+6x+5)
+\dfrac12\tan^{-1}(2x+3)+C\)
13. \( \displaystyle \int \dfrac{(2x+1)\,dx}{x(x+3)} \)
\(\displaystyle \frac{2x+1}{x(x+3)} =\frac{1}{3}\cdot\frac1x+\frac{5}{3}\cdot\frac1{x+3}.\)
\(I=\frac{1}{3}\log|x|+\frac{5}{3}\log|x+3|+C.\)
\(\dfrac{1}{3}\log|x|+\dfrac{5}{3}\log|x+3|+C\)
14. \( \displaystyle \int \dfrac{x^{2}\,dx}{x^{2}-a^{2}} \)
\(\displaystyle \frac{x^{2}}{x^{2}-a^{2}} =1+\frac{a^{2}}{x^{2}-a^{2}}.\)
\(\displaystyle \frac{1}{x^{2}-a^{2}} =\frac{1}{2a}\left(\frac{1}{x-a}-\frac{1}{x+a}\right).\)
\(I=\int dx+\frac{a^{2}}{2a} \int\left(\frac{1}{x-a}-\frac{1}{x+a}\right)dx\) \(=x+\frac{a}{2}\log\left|\frac{x-a}{x+a}\right|+C.\)
\(x+\dfrac{a}{2}\log\left|\dfrac{x-a}{x+a}\right|+C\)
15. \( \displaystyle \int \dfrac{x^{2}\,dx}{x^{2}+6x+12} \)
\(\displaystyle \frac{x^{2}}{x^{2}+6x+12} =1-\frac{6x+12}{x^{2}+6x+12}.\)
\(I=\int dx-\int\dfrac{6x+12}{x^{2}+6x+12}dx.\)
Put \(t=x^{2}+6x+12,;dt=(2x+6)dx.\)
\(\displaystyle \int\dfrac{6x+12}{t}dx =3\int\dfrac{2x+6}{t}dx=3\log t.\)
\(x^{2}+6x+12 =(x^{2}+6x+9)+3=(x+3)^{2}+3.\)
\(I=x-3\log(x^{2}+6x+12) +2\sqrt3,\tan^{-1}\left(\dfrac{x+3}{\sqrt3}\right)+C.\)
\(x-3\log(x^{2}+6x+12)
+2\sqrt3,\tan^{-1}\left(\dfrac{x+3}{\sqrt3}\right)+C\)
16. \( \displaystyle \int \dfrac{16x^{4}+2x+2}{4x^{2}+1}\,dx \)
Divide: \(\displaystyle \frac{16x^{4}+2x+2}{4x^{2}+1} =4x^{2}-1+\frac{2x+3}{4x^{2}+1}.\)
\(I=\int(4x^{2}-1)dx+\int\dfrac{2x+3}{4x^{2}+1}dx.\)
\(2x+3 = \tfrac14\cdot 8x +3.\)
\(\displaystyle I=\frac{4x^{3}}{3}-x+\frac14\int\dfrac{8x}{4x^{2}+1}dx +3\int\dfrac{dx}{4x^{2}+1}.\)
\(=\frac{4x^{3}}{3}-x+\frac14\log(4x^{2}+1) +\frac{3}{2}\tan^{-1}(2x)+C.\)
\(\dfrac{4x^{3}}{3}-x+\dfrac14\log(4x^{2}+1)
+\dfrac{3}{2}\tan^{-1}(2x)+C\)
17. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{x^{2}-x-6}} \)
\(x^{2}-x-6 =x^{2}-x+\tfrac14-\tfrac14-6 =\left(x-\tfrac12\right)^{2}-\left(\tfrac52\right)^{2}.\)
Put \(u=x-\tfrac12,;du=dx.\)
\(I=\displaystyle\int\dfrac{du}{\sqrt{u^{2}-\big(\tfrac52\big)^{2}}} =\log\Big|u+\sqrt{u^{2}-\big(\tfrac52\big)^{2}}\Big|+C.\)
\(\log\Big|x-\tfrac12+\sqrt{x^{2}-x-6}\Big|+C\)
18. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{1-x-x^{2}}} \)
\(1-x-x^{2}=-(x^{2}+x-1).\)
\(x^{2}+x-1 =\left(x+\tfrac12\right)^{2}-\left(\tfrac{\sqrt5}{2}\right)^{2}.\)
\(\Rightarrow 1-x-x^{2} =\dfrac54-\left(x+\tfrac12\right)^{2}.\)
Put \(u=x+\tfrac12,;du=dx.\)
\(I=\displaystyle\int \dfrac{du}{\sqrt{\big(\tfrac{\sqrt5}{2}\big)^{2}-u^{2}}} =\sin^{-1}\left(\frac{2u}{\sqrt5}\right)+C.\)
\(\sin^{-1}\left(\dfrac{2x+1}{\sqrt5}\right)+C\)
19. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{5-4x-2x^{2}}} \)
\(5-4x-2x^{2} =-2\Big(x^{2}+2x-\tfrac52\Big).\)
\(x^{2}+2x-\tfrac52 =(x+1)^{2}-\tfrac{7}{2}.\)
\(\Rightarrow 5-4x-2x^{2} =7-2(x+1)^{2}.\)
Put \(u=(x+1)\sqrt{\dfrac{2}{7}},;dx=\sqrt{\dfrac{7}{2}}\,du.\)
\(I=\dfrac{1}{\sqrt2}\int\dfrac{du}{\sqrt{1-u^{2}}} =\dfrac{1}{\sqrt2}\sin^{-1}u+C.\)
\(\dfrac{1}{\sqrt2}\sin^{-1}\left(
\dfrac{\sqrt2(x+1)}{\sqrt7}\right)+C\)
20. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{x^{2}-8x+15}} \)
\(x^{2}-8x+15=(x^{2}-8x+16)-1 =(x-4)^{2}-1.\)
Put \(u=x-4,;du=dx.\)
\(I=\displaystyle\int\dfrac{du}{\sqrt{u^{2}-1}} =\log|u+\sqrt{u^{2}-1}|+C.\)
\(\log\big|x-4+\sqrt{x^{2}-8x+15}\big|+C\)
21. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{(x-\alpha)(x-\beta)}} \)
\((x-\alpha)(x-\beta) =x^{2}-(\alpha+\beta)x+\alpha\beta.\)
Complete square in (x) and then use standard form.
\(I=2\log\Big|\sqrt{x-\alpha}+\sqrt{x-\beta}\Big|+C.\)
\(2\log\Big|\sqrt{x-\alpha}+\sqrt{x-\beta}\Big|+C\)
22. \( \displaystyle \int \dfrac{dx}{\sqrt{5x^{2}+6x+4}} \)
Put \(u=x+\dfrac{3}{5},;du=dx.\)
\(5x^{2}+6x+4 =5\left(x^{2}+\dfrac{6}{5}x\right)+4 =5\left[(x+\tfrac35)^{2}-\tfrac{9}{25}\right]+4 =5u^{2}+\dfrac{11}{5}.\)
\(I=\sqrt5\int\dfrac{du}{\sqrt{25u^{2}+11}} =\dfrac{\sqrt5}{5}\log\Big|u+\sqrt{u^{2}+\tfrac{11}{25}}\Big|+C.\)
\(\dfrac{\sqrt5}{5}\log\Big|x+\tfrac35
+\sqrt{(x+\tfrac35)^{2}+\tfrac{11}{25}}\Big|+C\)
23. \( \displaystyle \int \dfrac{x\,dx}{\sqrt{(x^{2}-a^{2})(b^{2}-x^{2})}},\quad b^{2}>a^{2} \)
Put \(t=x^{2}.\Rightarrow dt=2x\,dx,;x\,dx=\dfrac{dt}{2}.\)
\(I=\dfrac{1}{2}\int \dfrac{dt}{\sqrt{(t-a^{2})(b^{2}-t)}}.\)
Put \( t = \dfrac{a^{2}+b^{2}}{2} +\dfrac{b^{2}-a^{2}}{2}\sin\theta,;dt=\dfrac{b^{2}-a^{2}}{2}\cos\theta,d\theta.\)
Then \(I=\dfrac{1}{2}\int d\theta =\dfrac{1}{2}\theta +C.\)
\(\sin\theta = \dfrac{2t-a^{2}-b^{2}}{b^{2}-a^{2}} =\dfrac{2x^{2}-a^{2}-b^{2}}{b^{2}-a^{2}}.\)
\(\displaystyle
I=\frac{1}{2}\sin^{-1}\left(
\dfrac{2x^{2}-a^{2}-b^{2}}{b^{2}-a^{2}}\right)+C\)
24. \( \displaystyle \int \dfrac{\sec^{2}x\,dx}{\sqrt{5\sec^{2}x-12\tan x-1}} \)
Put \(t=\tan x,;dt=\sec^{2}x\,dx.\)
\(5\sec^{2}x-12\tan x-1 =5(1+t^{2})-12t-1 =5t^{2}-12t+4.\)
\(5t^{2}-12t+4 =5\left[t^{2}-\dfrac{12}{5}t\right]+4 =5\Big(t-\tfrac65\Big)^{2}-\dfrac{16}{5}.\)
Put \(u=t-\dfrac65.\)
\(I=\dfrac{1}{\sqrt5}\int \dfrac{du}{\sqrt{u^{2}-\big(\tfrac{4}{\sqrt5}\big)^{2}}} =\dfrac{1}{\sqrt5} \log\Big|u+\sqrt{u^{2}-\big(\tfrac{4}{\sqrt5}\big)^{2}}\Big|+C.\)
\(\dfrac{1}{\sqrt5}
\log\Big|\tan x-\tfrac65
+\sqrt{\tan^{2}x-\tfrac{12}{5}\tan x+\tfrac{4}{5}}\Big|
+C\)
25. \( \displaystyle \int \dfrac{\cos x\,dx}{\sqrt{6+11\sin x-10\sin^{2}x}} \)
Put \(s=\sin x,;ds=\cos x\,dx.\)
\(6+11s-10s^{2} =-10\left[s^{2}-\frac{11}{10}s-\frac{3}{5}\right].\)
\(s^{2}-\frac{11}{10}s-\frac{3}{5} =\Big(s-\frac{11}{20}\Big)^{2}-\Big(\frac{19}{20}\Big)^{2}.\)
\(\Rightarrow 6+11s-10s^{2} =10\Big[\Big(\frac{19}{20}\Big)^{2} -\Big(s-\frac{11}{20}\Big)^{2}\Big].\)
Put \(u=s-\dfrac{11}{20}.\)
\(I=\dfrac{1}{\sqrt{10}} \int\dfrac{du}{\sqrt{\big(\tfrac{19}{20}\big)^{2}-u^{2}}} =\dfrac{1}{\sqrt{10}} \sin^{-1}\left(\dfrac{20u}{19}\right)+C.\)
\(\dfrac{1}{\sqrt{10}}
\sin^{-1}\left(\dfrac{20\sin x-11}{19}\right)+C\)
26. \( \displaystyle \int \dfrac{e^{x}\,dx}{\sqrt{e^{2x}-5e^{x}+6}} \)
Put \(t=e^{x},;dt=e^{x}dx.\)
\(e^{2x}-5e^{x}+6=t^{2}-5t+6.\)
\(t^{2}-5t+6 =(t-\tfrac52)^{2}-\left(\tfrac12\right)^{2}.\)
\(I=\displaystyle\int \dfrac{dt}{\sqrt{(t-\tfrac52)^{2}-\big(\tfrac12\big)^{2}}} =\log\Big|t-\tfrac52+\sqrt{t^{2}-5t+6}\Big|+C.\)
\(\log\Big|e^{x}-\tfrac52+\sqrt{e^{2x}-5e^{x}+6}\Big|+C\)
27. \( \displaystyle \int \dfrac{2^{x}\,dx}{\sqrt{4^{x}-2^{x}+5}} \)
Put \(t=2^{x}\Rightarrow dt=t\ln 2\,dx,;2^{x}dx=\dfrac{dt}{\ln2}.\)
\(4^{x}-2^{x}+5=t^{2}-t+5.\)
\(t^{2}-t+5 =(t-\tfrac12)^{2}+\dfrac{19}{4}.\)
\(I=\dfrac{1}{\ln2} \int\dfrac{dt}{\sqrt{(t-\tfrac12)^{2} +\big(\tfrac{\sqrt{19}}{2}\big)^{2}}} =\dfrac{1}{\ln2} \log\Big|t-\tfrac12+\sqrt{t^{2}-t+5}\Big|+C.\)
\(\dfrac{1}{\ln2}
\log\Big|2^{x}-\tfrac12+\sqrt{4^{x}-2^{x}+5}\Big|+C\)
5-Marks Set
5-marks substitution questions will be added here soon.